Os festivais están a chegar ao seu límite? Está caduco o modelo actual?

Hai algo que chama a atención cando un repasa a actualidade musical deste verán: as cancelacións de festivais xa non son unha excepción. Aparecen aquí e acolá, afectando a proxectos de pequeno e mediano formato que, sobre o papel, parecían ter argumentos suficientes para saír adiante. Algúns contaban con apoio institucional. Outros presentaban carteis con artistas recoñecidos. Outros levaban anos construíndo unha identidade propia. E, con todo, non chegaron á meta.

Cada cancelación ten as súas circunstancias concretas. Non existe unha explicación única. Pero cando os casos comezan a repetirse, resulta inevitable preguntarse se estamos diante dun problema estrutural e non simplemente dunha suma de situacións illadas.

Durante os últimos quince ou vinte anos vivimos a gran era dos festivais. O modelo converteuse no principal escaparate da música en directo. Para moitos artistas, especialmente aqueles situados nunha franxa intermedia entre o underground e o gran mainstream, os festivais pasaron a ser unha parte fundamental dos seus ingresos e da súa visibilidade. Ao mesmo tempo, moitas administracións descubriron neles unha ferramenta capaz de atraer visitantes, dinamizar a hostalaría e proxectar unha imaxe moderna e atractiva dos seus territorios.

O éxito foi tal que o modelo se multiplicou. Cada cidade quería o seu festival. Cada vila buscaba unha proposta diferencial. Mesmo lugares que historicamente nunca tiveran unha programación musical estable comezaron a competir por atraer artistas e público.

Quizais o primeiro problema sexa precisamente esa sensación de que a oferta medrou máis rápido ca a demanda.

Porque non todos os festivais compiten polo mesmo público, pero moitos si compiten por unha franxa moi semellante. A mesma persoa que hai dez anos podía acudir a un ou dous festivais ao ano enfróntase agora a un calendario practicamente infinito. Chega un momento no que nin o tempo nin o peto permiten estar en todas partes.

Ao mesmo tempo, os custos de asistir a un festival disparáronse. Non só falamos do prezo da entrada. Falamos da gasolina, dos billetes de tren, dos voos, dos aloxamentos, da comida e das bebidas. A experiencia completa é moito máis cara que hai unha década. Nun contexto de inflación e encarecemento xeral da vida, é lóxico que moitas persoas seleccionen máis que nunca onde gastan os seus cartos.

Por outra banda, a pandemia alterou profundamente a economía da música en directo. Durante os anos posteriores produciuse unha explosión de demanda. Os festivais necesitaban reconstruír programacións e os artistas volver aos escenarios. A consecuencia foi unha subida xeneralizada dos cachés.

Desde unha perspectiva empresarial, resulta perfectamente comprensible. Se te queren en todas partes, o valor da túa contratación aumenta. O mercado funciona así. O problema é que moitos deses incrementos chegaron para quedar mentres a capacidade económica dos festivais non medrou na mesma proporción.

Hoxe resulta relativamente habitual que un cabeza de cartel de nivel medio-alto se mova en cifras que hai poucos anos parecían reservadas a artistas dun escalón superior. E cando varios nomes dun cartel ocupan esa mesma franxa económica, entre 30.000 e 50.000 a maioría de pseudocabezas de cartel, os orzamentos dispáranse rapidamente.

Aquí aparece unha das grandes contradicións do sistema. Os artistas cobran máis, pero tamén existen menos escenarios capaces de asumir determinados cachés. En consecuencia, moitos proxectos terminan concentrando a súa actividade nun número menor de actuacións. É unha decisión que pode ter sentido desde a perspectiva individual de cada artista, especialmente se contribúe a mellorar condicións laborais e reducir o desgaste físico e mental das xiras. Pero a nivel global tamén produce efectos secundarios.

Porque cando desaparece un festival non desaparece unha contratación. Desaparecen decenas ou centos delas. Desaparecen oportunidades para bandas emerxentes, para proxectos que están medrando, para técnicos, produtoras, empresas de aluguer de equipamento, profesionais da comunicación e moitas outras persoas que forman parte do ecosistema musical.

Hai ademais outro elemento do que se fala bastante: a progresiva homoxeneización dos carteis, ata chegar a parecer un oligopolio endogámico.

Resulta cada vez máis frecuente atopar os mesmos nomes repetidos en decenas de festivais ao longo dunha mesma tempada. É comprensible. Os promotores buscan minimizar riscos e os artistas con máis capacidade de convocatoria ofrecen certa sensación de seguridade. Pero esa lóxica tamén ten consecuencias.

Se os carteis se parecen demasiado entre si, a sensación de exclusividade desaparece. O festival deixa de percibirse como un acontecemento singular para converterse nunha versión lixeiramente distinta doutro evento que terá lugar a douscentos quilómetros de distancia a semana seguinte. «Seguro que nuns meses actúa máis preto», escotei un milleiro de veces.

Quizais por iso algúns dos festivais que mellor resisten son aqueles que conseguiron construír unha personalidade propia. Eventos nos que a experiencia, o territorio, a comunidade ou a liña artística pesan tanto ou máis que os nomes do cartel. Cando o público compra unha entrada por algo máis que un conxunto de artistas, a relación entre festival e asistentes tende a ser máis sólida.

Tamén convén introducir outra reflexión. Durante anos falouse moito da profesionalización do sector musical, pero poucas veces se debateu sobre os límites desa profesionalización. A música en directo converteuse nun mercado cada vez máis competitivo, máis dependente de métricas, máis condicionado por retornos económicos inmediatos e máis concentrado arredor de grandes operadores.

Neste contexto, os festivais pequenos e medianos adoitan partir cunha desvantaxe evidente. Teñen menos capacidade financeira, menos marxe para asumir perdas e menos ferramentas para competir polos grandes nomes. Se o mercado continúa avanzando nesta dirección, o risco é que a diversidade se reduza e que a oferta quede cada vez máis concentrada arredor dun número limitado de eventos.

Por iso tamén resulta importante falar do papel das institucións públicas. Se o obxectivo das subvencións é fortalecer o tecido cultural, semella razoable que unha parte significativa dos recursos se destine a proxectos pequenos e medianos. Son estes os que adoitan programar máis artistas emerxentes, os que xeran actividade cultural durante todo o ano e os que contribúen a construír ecosistemas locais.

O turismo ten valor. Evidentemente. Pero cando o impacto turístico se converte no principal criterio de investimento, existe o risco de esquecer que a cultura tamén cumpre funcións sociais, educativas e comunitarias que non sempre poden medirse en pernoctacións ou consumicións.

Non teño claro cal é a solución. Quizais o sector necesite reducir o número de festivais. Quizais necesite redefinir formatos. Quizais sexa necesario repensar os cachés ou apostar por programacións máis singulares e menos dependentes dos mesmos nomes. Seguramente haberá que combinar varias destas vías.

O que si parece evidente é que algo está cambiando. As cancelacións deste ano non semellan accidentes illados. Semellan síntomas dun modelo que está entrando nunha nova fase.

A gran incógnita é saber que quedará cando remate este proceso de axuste. Se sobrevivirá un ecosistema diverso e plural ou se, pola contra, veremos como a concentración de recursos, público e visibilidade acaba reforzando unicamente aos actores máis grandes.

Mentres tanto, hai unha sensación difícil de ignorar. Hai moitos festivais. Hai moita música. Hai moitas propostas. Pero cada vez custa máis atopar carteis de «sold out».

E quizais esa sexa a pista máis evidente de todas.